Sinh trưởng trong một dòng dõi nho gia, tổ tiên của Nam Sơn Nguyễn Văn Thọ có mỹ danh “Phụ tử đồng triều” dưới triều Lê, Nguyễn Duy Thời (1572-1652) và Nguyễn Duy Hiểu (1602-?), tên tuổi hiện nay vẫn còn ghi khắc trên bia Tiến sĩ tại Văn Miếu, Hà Nội.
Cha mất khi lên 4 tuổi, Nam Sơn được nuôi dưỡng bởi một bà mẹ quyết tâm dành trọn cuộc đời cho con . Trong cảnh hàn vi, bà đã giao việc đèn sách của đứa con mồ côi cha ấy cho em mình, Nguyễn Sỹ Đức (tự Cẩm Thành), và em họ, Phạm Như Bình, là những nhà nho uyên thâm. Nam Sơn được học cách quan sát, thưởng thức nét đẹp thiên nhiên qua các bài thi phú và chập chững đi vào thế giới hội họa với những khái luận ban sơ trong quyển “Giới tử viên họa truyền” . Phạm Như-Bình qua cái tên Thọ, đã chọn cho ông biệt hiệu Nam Sơn (Thọ tỉ Nam Sơn).
Tốt nghiệp trường Bưởi, ông vào làm tại sở Tài chánh Đông Dương , vì có khiếu vẽ, biệt hiệu Nam Sơn đã xuất hiện thường xuyên trang trí cho các báo chí thời bấy giờ như Đông Dương, Nam Phong, Viễn Á (Extrême-Asie), Trang Đông Dương (Pages Indochinoises)… Năm 1923, ông chuyển sang nha Học Chính phụ trách phần minh họa cho các sách như Quốc văn Giáo khoa thư, Luân lý Giáo khoa thư…
Cùng vào khoảng thời gian ấy, Nam Sơn hăng hái gánh vác việc trang trí cho Hội quán Sinh viên An Nam (Foyer des Étudiants annamites) tại số 9 đường Vọng-Đức, được thành lập bởi Paul Monet . Xúc động trước bầu nhiệt huyết và tài năng của chàng trai đất Việt, Paul Monet đã nhờ vị chủ tịch danh dự của Hội quán là Louis Marty, giám đốc Chính trị vụ Phủ Toàn quyền, giới thiệu Nam Sơn với Victor Tardieu, giải thưởng Đông Dương vừa đặt chân đến Hà Nội.
Cuộc hạnh ngộ bất ngờ và kỳ diệu đó đã đưa hội họa Việt Nam, vốn dĩ có nhiều ảnh hưởng Trung hoa, vào một bước ngoặc lịch sử và lập ra một nền móng nghệ thuật Việt Nam hoàn toàn mới lạ mà sau này tiếng vang đã ngân lên khắp hoàn cầu : sự ra đời của trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương năm 1924.
Cũng khoảng thời gian đó, được Victor Tardieu hướng dẫn tận tình kỹ thuật tây phương, năm 1923, Nam Sơn tham dự cuộc đấu xảo do hội Khai Trí Tiến Đức tổ chức với những tấm tranh như “Mục đồng” (màu nước), và nhất là những tranh sơn dầu “Nhà nho xứ Bắc” (40x50cm), “Tĩnh vật” (40x50cm), đã làm ông trở thành một trong những người vẽ tranh sơn dầu đầu tiên của nước Việt Nam.
Ngày 27/10/1924, xuất hiện trong Công báo nghị định thành lập trường Mỹ thuật Đông Dương, trực hệ Giáo đoàn Pháp (l’Université de France) tại Hà Nội, do Thống đốc Toàn quyền Merlin chuẩn y.
Đầu năm 1925, được bổ nhiệm tham dụ trong “công sự Victor Tardieu”, và có trách nhiệm giúp đỡ Victor Tardieu trong việc mua dụng cụ cần thiết cũng như tìm giáo sư cho trường Mỹ thuật Đông Dương, Nam Sơn khởi hành đi Paris. Với một chương trình học thật nặng nề, ông theo học tại trường Mỹ thuật Quốc gia Paris, trong xưởng họa của Jean-Pierre Laurens (1875-1933), trường Nghệ thuật Trang trí Quốc gia trong xưởng họa của Félix Aubert (1866-1940), học nắn hình dước sự hướng dẫn của các giáo sư Séguin và Maire. Chủ nhật là thì giờ học hỏi thêm qua các tài liệu trong thư phòng của Victor Tardieu và khám phá Paris qua những cuộc thăm viếng các Bảo tàng.
Vào tháng 9, vì bị bệnh nên Victor Tardieu bắt buộc hoãn ngày trở lại Việt Nam, Nam Sơn phải trở về Hà Nội để kịp buổi khai trường. Cùng đi với ông là Joseph Inguimberty (1896-1971), giáo sư chuyên ngành sơn dầu. Trong muôn ngàn khó khăn, Nam Sơn và Inguimberty đã đơn phương chuẩn bị cho kịp buổi tuyển sinh được tổ chức cùng một lúc tại Hà Nội, Huế, Sài Gòn, Phnom Pênh và Vientiane, với sự tham dự của 270 thí sinh. Ngày 01/10/1925 đánh dấu buổi khai trường Mỹ thuật Đông Dương.
Vì không có quy chế định biên dành cho người An Nam, chức vụ của Nam Sơn được ghi là Trợ lý (moniteur). Thật ra, vai trò của ông trong buổi đầu tiên này thật là đa hình đa dạng, luôn luôn ông phải hỗ trợ cho Victor Tardieu vì ông này quá bận rộn trong chức vụ Hiệu trưởng, đã lớn tuổi, lại là người Pháp. Cùng một lúc, Nam Sơn vừa là thư ký, quản lý, giám học…, lại vừa phụ giảng cho Victor Tardieu hay Inguimberty. Chúng ta nên nhớ rằng trong thời thuộc địa, khó ai có thể hình dung ra một người An-nam được giữ chức giáo sư trong một ngôi trường Tây. Trong bài báo dưới tựa đề “L’École des Beaux Arts d’Hanoi”, đăng trên “Illustration tạp chí”, số 4522, ngày 02/11/1929 (trang 513), đã khẳng định:
Các công việc và phận sự của những giáo sư trường Mỹ thuật Hà Nội đã trở nên dễ dàng hơn qua sự giúp đỡ trung gian của một trợ lý người An-nam, ông Nguyễn Nam Sơn. (…) Tấm gương của ông đã chứng minh những gì chúng ta có thể chờ đợi nơi các học sinh của ngôi trường này.
Rất nhiều nhà chuyên môn và nhà phê bình mỹ thuật Âu cũng như Á không biết rằng Nam Sơn không bao giờ tốt nghiệp trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, điều dễ hiểu là ông chưa từng bao giờ là học trò của trường, và khi trường mở cửa, ông là người đã dạn dày nhiều công lao. Ngày 24/10/1927, một nghị định do nha Học Chính ban xuống đề cử Nam Sơn lên làm giáo sư phụ trách lớp dự bị và chuyên ngành trang trí. Ông là người Việt Nam đầu tiên chính thức có chức vụ giáo sư trong ngôi trường này.
Về phần Nam Sơn, không ngừng nổ lực tìm tòi, học hỏi, những tác phẩm phối hợp hài hòa hai phương pháp Đông-Tây của ông đã vang tiếng trong nhiều cuộc triển lãm vào các thập niên 30, 40 tại Pháp, Ý, Đức, Bỉ, Hoa-kỳ, Nhật-bản… Ông đã biết đến niềm vinh quang qua Huy chương Bạc tại Triển lãm Hội các Nghệ sĩ Pháp (Salon des Artistes Français) năm 1932 với tác phẩm sơn dầu “Chân dung mẹ tôi”, Giải thưởng Mỹ thuật Rome năm 1932 với tranh khắc gỗ “Cò trắng cá vàng”… Một điều đáng lưu ý là tấm tranh mực nho “Chợ gạo bên hữu ngạn sông Hồng” của Nam Sơn là tấm tranh Việt Nam đầu tiên đã được chính phủ Pháp quốc mua vào năm 1930. Ngoài ra, trong vai trò tiên phong, Nam Sơn là người đã hình thành tấm tranh phấn tiên “Chân dung cụ Sùng Ấm-Tường” vào năm 1927, và đi trước Nguyễn Phan-Chánh, tấm tranh lụa “Về chợ” của ông được hoàn thành vào năm 1927-1928. Đó là tấm tranh phấn tiên và tranh lụa đầu tiên của nước Việt Nam .
Vào ngày 9/3/1945, sau cuộc đảo chánh Nhật, các giáo sư người Pháp của trường Mỹ thuật đã bị bắt hoặc trở về Pháp. Lần đầu tiên cũng là lần duy nhất, trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương được điều khiển và hướng dẫn bởi một người Việt Nam, Nam Sơn Nguyễn Văn Thọ trở thành Quyền Hiệu trưởng.
Cuối năm 1972, Nam Sơn Nguyễn Văn Thọ ngã bệnh, từ trần Hà Nội ngày 26/01/1973. Ông là người đã cống hiến suốt cuộc đời không hề mệt mỏi cho sự phát triển của mỹ thuật Việt Nam đương đại, hiện nay Hà Nội đã có một con đường lớn mang tên ông – Đường Nam Sơn.
Ngô Kim Khôi