Khi Lê Văn Đệ sinh ra tại Mỏ Cày (Bến Tre) ngày 28/8/1906, Nam Kỳ đã là thuộc địa của Pháp. Xuất thân trong một gia đình địa chủ giàu có, ông đã có năng khiếu vẽ từ thuở nhỏ. Năm 1925, tốt nghiệp Thành chung tại trường trung học Lasan Tabert (Sài Gòn), cha ông định hướng theo con đường Luật hoặc Y khoa nhưng trong tâm tưởng ông nảy sinh một ý tưởng hoàn toàn khác biệt : dấn thân vào con đường Mỹ thuật. Ý tưởng nồng cháy này được củng cố bằng việc tại Hà Nội, trường Mỹ thuật Đông Dương vừa mới được thành lập.
Lê Văn Đệ biết rằng các trường Mỹ thuật ứng dụng ở Nam Kỳ vào thời kỳ đó chỉ đào tạo những người thợ thủ công, trong khi bản thân ông lại muốn cống hiến hết mình cho Mỹ thuật. Ông được Huỳnh Đình Tựu , lúc bấy giờ là Giám đốc học trường Mỹ nghệ Gia Định, dạy cơ bản hội họa để có thể thi vào trường Mỹ thuật Đông Dương. Đứng thứ 7 trong số 10 sinh viên tuyển sinh khóa đầu tiên (1925), Lê Văn Đệ ra trường đầu bảng sau 5 năm học (1930).
Victor Tardieu mô tả sinh viên Lê Văn Đệ như sau :
“Thủ khoa Lê Văn Đệ là một chàng trai nghiêm túc, giỏi tiếng Pháp, được các bạn học trường nội trú Bobillot-Sud bầu làm trưởng lớp mấy năm liền” .
Với tư cách là sinh viên Trường Mỹ thuật Đông Dương, Lê Văn Đệ tham gia Triển lãm Thuộc địa Paris 1931 với bức tranh “Đôi bờ sông Hồng” , được Adolphe Tabarant của báo l’Œuvres coi là “sự hài hòa của một phong cách tranh khắc Nhật Bản và chủ nghĩa hậu ấn tượng“…
Theo một thỏa thuận đặc biệt, những tác phẩm không có người mua tại Triển lãm Thuộc địa sẽ được tiếp tục trưng bày tại Đông Dương Kinh tế cục (AGINDO).
Trong một lá thư của Blanchard de la Brosse, giám đốc AGINDO, gửi Victor Tardieu, ngày 21/12/1932, viết rằng có 2 bức tranh sơn dầu của Lê Văn Đệ :
“Đôi bờ sông Hồng“, và một bức nhỏ hơn là “Thuyền trên sông Hồng“, đã được bán tại thời điểm đó .
Bức tranh sơn dầu được giới thiệu hôm nay chính là tác phẩm “Đôi bờ sông Hồng“.
Lê Văn Đệ – “Les bords du fleuve Rouge“
Lưu ý rằng khổ nằm ngang makemono đã trải ra chủ đề của bức tranh : Sông Hồng, và phong cảnh chung quanh Hà Nội ! Với những biến đổi theo thời gian, cảnh quang trong tranh so với hôm nay thật sự đã hoàn toàn khác xa ! Toàn thể tác phẩm thể hiện sự bao la của sông nước, với vùng đất ngày ấy vẫn còn hoang vu.
Tiền cảnh là một làng chài, có lẽ vào thời điểm đó, chỉ có những người đánh cá sống ở đây. Họ đã xây dựng những ngôi nhà sàn nổi lên trên mặt nước như những con thuyền lênh đênh.
Phải chăng sự đơn sắc nhẹ nhàng của bức tranh chứng tỏ bằng tiếng nói riêng của mình rằng phong cảnh hoang sơ như vậy không dễ dàng gì nắm bắt được, mà chỉ có thể mời khách thưởng ngoạn bằng một tấm lòng khiêm tốn khoan dung, hoặc có thể bằng một sự quan tâm nhiều hơn ?
Đây đó chúng ta thấy một số dân làng chài, có người đội nói lá và hầu như đều mặc trang phục truyền thống. Những ngôi nhà sàn rải rác trên mặt nước được nối với đất liền bằng những cây cầu gỗ. Xa xa, dẫy đá nhấp nhô, có thể dùng để ngăn sức mạnh của thủy triều. Hậu cảnh là những chiếc thuyền, một số thả neo, một số khác trôi nổi không định hướng giữa dòng nước như một lời mời gọi dõi ánh mắt nhìn theo…
Ở góc dưới bên trái, chúng ta thấy chữ ký Lê Văn Đệ và năm 1930. Tác giả đã thực hiện bức tranh này với kỹ thuật phối cảnh xa gần vẫn còn ít được biết đến trong nghệ thuật châu Á tại thời điểm đó, bằng cách diễn tả tầng tầng lớp lớp, lôi kéo ánh nhìn khách thưởng ngoạn tiến vào và khám phá chiều sâu phong cảnh trong tranh.
Ngô Kim-Khôi
Lorsque Lê Văn Đệ vient au monde à Mỏ Cày (Bến Tre) dans le Delta du Mékong le 28/8/1906, la Cochinchine est déjà une colonie française. Issu d’une riche famille de propriétaires terriens, il se montre doué en dessin depuis sa plus tendre enfance. Il obtient le diplôme d’étude primaire supérieur du lycée Lasan Tabert de Saïgon en 1925 et son père le destine à la voie du Droit ou de la Médecine alors qu’en lui bouillonne une toute autre idée : s’aventurer sur le chemin des Beaux-Arts. Cette pensée ardente est confortée par la création à Hanoï de l’École des Beaux-Arts de l’Indochine.
Lê Văn Đệ sait que les écoles d’Arts Appliqués de la Cochinchine forment avant tout des artisans alors que lui-même se voue aux Beaux-Arts. Il se fait aider par Huỳnh Đình Tựu , alors Directeur de l’école de Gia Định, qui lui enseigne la peinture en vue de concourir à l’examen d’admission à l’École des Beaux-Arts de l’Indochine. Reçu 7e parmi 10 lauréats de la première promotion, Lê Văn Đệ en sort à la 1e place au terme de cinq ans d’étude, en 1930.
Victor Tardieu le qualifie à ces termes :
“Le major de la promotion LE VAN DE qui est un garçon sérieux qui s’exprime correctement en français et a été durant ces dernières années le délégué général, élu par ses camarades de l’internat Bobillot-Sud“.
Lê Văn Đệ participe en tant qu’élève de l’École des Beaux-Arts de l’Indochine à l’Exposition Coloniales de Paris 1931, avec le tableau “Les bords du fleuve Rouge , considéré par Adolphe Tabarant du journal l’Œuvres comme “l’harmonisation d’un style d’estampe japonaise et de post-impressionnisme “…
À la suite d’un accord spécial, celles qui n’avaient pas d’acheteurs à l’Exposition Coloniales seraient exposées à l’Agence Économique de l’Indochine (AGINDO), dans l’attente d’en trouver un.
Selon la lettre de Blanchard de la Brosse, alors directeur de l’AGINDO, à Victor Tardieu, daté le 21/12/1932, il y avait 2 peintures à l’huile de Lê Văn Đệ : “Les bords du fleuve Rouge“, et une autre avec le format plus petite “Barques sur le fleuve Rouge“, vendues à cette époque .
La peinture à l’huile aujourd’hui présentée est “Les bords du fleuve Rouge“.
À remarquer avant tout que le format makémono de ce tableau illustre déjà le sujet : le fleuve rouge, aux environs de Hanoï ! Nous sommes évidemment loin de ce qu’est aujourd’hui ce même endroit ! Sur ce tableau règne l’immensité, celle des eaux du fleuve, celle de la terre environnante qui paraît bien désertique encore.
Au premier plan apparaît un village de pêcheurs. Ceux-ci sont les seuls, à cette époque, à habiter ces endroits. Ils y ont construit des maisons sur pilotis qui semblent ainsi flotter comme quelque embarcation.
L’apparente monochromie de ce tableau dit-t-elle à sa manière comme l’impossible faculté à tout appréhender dans un tel paysage, invitant le regardeur à une plus grande humilité ou peut-être à une plus grande attention ?
Y découvrir quelques personnages habitant ce lieu ; on peut remarquer l’un d’eux coiffé d’un chapeau conique et tous habillés de tenue traditionnelle. Il y a ces passerelles de bois reliant la terre ferme aux maisonnées. Plus en profondeur, une barrière de rocher sans doute, protège celle-ci de possible montée des eaux. Plus loin des bateaux, certains amarrés, un autre en pleine eau attire le regard comme une invitation à le suivre.
En bas, à gauche, on trouve la signature de Lê Văn Đệ et la date 1930. Il faut bien remarquer ainsi que l’auteur a mis en œuvre dans cette toile une technique de perspective encore peu connue en art asiatique, qui incite bien le regardeur à entrer dans l’œuvre et partir à sa découverte…
Lê Văn Đệ – “Les bords du fleuve Rouge“
Dossier de l’Exposition Coloniale de Paris 1931 (FRANOM_GGI_14305_15690_02c – archives NgKmKh.)