Không nghi ngờ gì, Nam Sơn, vượt xa danh tính Nguyễn Văn Thọ, sẽ được hậu thế ghi nhớ như một chính danh nghệ sĩ. Một cái tên trong trẻo, vang vọng như cánh buồm căng gió. Một cái tên mang trong mình chân lý và thì thầm những khởi đầu của câu chuyện nghệ thuật. Sinh ra dưới thời kỳ bảo hộ của thực dân Pháp ở Bắc Kỳ, Nam Sơn có thể khiến người ta hôm nay trăn trở, thậm chí bối rối, khi các thời đại, chính trị và mưu đồ thuộc địa đan xen phức tạp. Tuy nhiên, vào đầu những năm 1920, khi Toàn quyền Bắc Kỳ, Martial Merlin, lấy cảm hứng từ những ví dụ đầy triển vọng của Trường Mỹ thuật Alger (1848) và Tunis (1923), cho phép Victor Tardieu thành lập Trường Mỹ thuật Đông Dương, ông đã hành động với sự chân thành không toan tính. Chính trong tinh thần ấy, Victor Tardieu, với sự táo bạo hiếm có, đã lựa chọn gắn bó cá nhân và trực tiếp với Nam Sơn – học trò đầu tiên của ông ngay cả trước khi Trường Mỹ thuật Đông Dương được thành lập, và từng được đào tạo tại Trường Mỹ thuật Paris – trong quá trình chuẩn bị cho cơ sở giáo dục này. Ông có thể đã ưu ái một người phương Tây, nhưng không, ông đã không làm vậy. Nhờ đó, Nam Sơn, với mối quan hệ đặc biệt cùng Tardieu, đã trở thành đồng sáng lập và biểu tượng dẫn dắt của Trường Mỹ thuật Đông Dương, được vinh danh bởi những thành công quốc tế rực rỡ, như được mô tả đầy lôi cuốn trong tác phẩm đồ sộ và có tính bước ngoặt của ông NGÔ Kim Khôi trong hơn một ngàn trang sách sống động.
Trên nền tảng toàn diện này – mà ta có thể mạnh dạn gọi là một danh mục lý giải – Nam Sơn, đồng sáng lập Trường Mỹ thuật Đông Dương, xứng đáng được tôn vinh như huyền thoại nghệ thuật Việt Nam đầu tiên, không phải với tư cách một học trò của trường, mà là nguồn cảm hứng và ngọn cờ đầu của nó. Vừa là trụ cột, vừa là nhà định hình nghệ thuật và ngọn đuốc soi sáng, ông đã hiện thân cho một vườn ươm nghệ thuật táo bạo và rực rỡ, kết nối các nền nghệ thuật qua khoảng cách mười ngàn cây số. Những bảo tàng lưu giữ tác phẩm của ông hiểu rằng họ đang sở hữu một kho báu: cội nguồn của một phong trào, sự khởi sinh của một phong cách mới, và sự khẳng định của một bản sắc độc đáo. Nam Sơn mang trong mình một ý thức sắc bén và sự kiên định đầy chừng mực, gợi lên những âm hưởng của Gauguin, Courbet hay David, nhưng với sự dịu dàng và khiêm nhường đặc trưng của riêng ông. Sinh trước những tên tuổi lớn trên thị trường như Lê Phổ, Mai Thứ hay Vũ Cao Đàm khoảng mười lăm năm, Nam Sơn đã mở ra một con đường bảo tàng, nơi ông lý thuyết hóa, sống với dự án của mình trước khi hiện thực hóa và truyền đạt nó. Ông đã truyền cảm hứng và gieo mầm niềm tin bền vững cho nhiều thế hệ tài năng, hiện thân cho tinh thần của Tardieu mà không bao giờ hòa lẫn vào ông – một kỳ tích trong mắt biết bao nghệ sĩ trẻ. Những tác phẩm hiếm có và quý giá của ông giờ đây tìm thấy tiếng vang trong “kinh thánh” nghệ thuật Việt Nam vừa được xuất bản. Giờ đây, thị trường cần đuổi kịp khoảng cách ấy và thiết lập, một cách hài hòa, thứ tự giá trị xứng đáng cho ông.
Paris le 9 September 2025
Alexandre MILLON