Vào cuối thế kỷ thứ 19, gần 30 mươi năm trước trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, nước Việt Nam đã có một họa sĩ dùng kỹ thuật sơn dầu để hình thành những họa phẩm mà đến nay vẫn còn tồn tại, đó là họa sĩ Lê Văn Miến.
Xuất thân từ một gia đình vọng tộc, dòng dõi quan lại, Lê Văn Miến được triều đình Huế chọn gửi sang Pháp đi học trường Thuộc-Địa (École Coloniale) tại Paris vào năm 1892 .
Tốt nghiệp trường Thuộc địa tại Paris, Lê Văn Miến không trở về làm quan như hai người bạn đồng học. Vì yêu thích hội họa, ông đã quyết định ở lại theo học trường Mỹ thuật Paris (École des Beaux-Arts de Paris), dưới sự hướng dẫn của Jean-Léon Gérôme, một họa sĩ có khuynh hướng đông phương (orientalisme). Chính vì niềm đam mê hội họa này, Lê Văn Miến đã làm quen với nghệ thuật vẽ sơn dầu rất phổ biến tại châu Âu, nhất là Paris, đưa ông lên làm người đầu tiên vẽ tranh sơn dầu tại Đông Dương. Lê Văn Miến du học 7 năm tại Pháp.
Tóm lại, tác phẩm của Lê Văn Miến dùng phương pháp Tây phương để trình bày phong cảnh và con người An-Nam. Hiện nay còn lại một số chân dung, theo khuynh hướng tả thực, có tính cách hàn lâm nghiêm chỉnh, khô cứng, với bút pháp minh bạch, cẩn trọng, trầm lặng. Tiêu biểu “Chân dung cụ Tú Mền”, 1898, sơn dầu, 54x63cm. Hai bức “Chân dung ông bà Nguyễn-Khoa Luận”, khoảng 1900, phấn màu, 60x80cm. “Chân dung cụ Lê văn Hy”, sơn dầu…
Cuộc đời của Lê Văn Miến là cuộc đời một nhà giáo yêu nước khẳng khái, quan trọng hơn là đời một họa sĩ. Các tác phẩm của ông chỉ có giá trị thời gian, không hẳn là những viên ngọc quý trong nền Mỹ thuật Việt Nam, nếu xét theo giá trị nghệ thuật tinh túy.
Tuy nhiên, những bức tranh sơn dầu đầu tiên vẽ tại Đông Dương của Lê Văn Miến chứng tỏ vào cuối thế kỷ thứ 19, đã có người Việt Nam đi theo giòng nghệ thuật bác học tây phương, nhưng những tác phẩm ấy lẻ loi, đơn độc, chứng nhân duy nhất, sáng lên một lần, rồi chìm hẳn đi, cho đến khi trường Cao-đẳng Mỹ thuật Đông Dương chào đời vào năm 1925, mở ra một nền Mỹ thuật độc đáo, góp tiếng nói riêng biệt vào kho tàng nghệ thuật thế giới.
Ngô Kim Khôi