“Chân dung Mẹ tôi” là một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất của họa sĩ Nguyễn Nam Sơn.
Nam Sơn tự học sơn dầu rất sớm. Tại Hà Nội vào đầu thế kỷ XX, những cuộc đấu xảo (hội chợ) được tổ chức, là những sự kiện làm nổi bật đời sống văn hóa và nghệ thuật.
Nam Sơn tham gia triển lãm, những tấm tranh sơn dầu “Nhà nho xứ Bắc“, “Tĩnh vật” của Nam Sơn đã làm ông trở thành một trong những người vẽ tranh sơn dầu đầu tiên của nước Việt Nam [1].
Chính vì nhận thấy kỹ thuật vẽ sơn dầu tuy tự học nhưng có rất nhiều triễn vọng này, trong cuộc gặp gỡ đầu tiên với Nam Sơn, Victor Tardieu đã quyết định chấp nhận hướng dẫn chàng trai trẻ đầy đam mê ấy vào con đường nghệ thuật. Cuộc hạnh ngộ bất ngờ và kỳ diệu đó đã đưa hội họa Việt Nam, vốn dĩ có nhiều ảnh hưởng Trung Hoa, vào một bước ngoặc lịch sử, và lập ra một nền móng nghệ thuật Việt Nam hoàn toàn mới lạ mà sau này tiếng tăm đã lừng lẫy khắp hoàn cầu : Sự thành lập Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương năm 1924.
Bức tranh sơn dầu đặc sắc “Chân dung Mẹ tôi” vẽ cụ Nguyễn Thị Lân, mẹ Nam Sơn, ngồi một cách uy nghi trên ghế. Bà đội mũ khăn và khoác áo theo Phật giáo truyền thống. Quanh cổ là chuỗi tràng hạt, ngực đeo Kim Khánh “Tiết hạnh khả phong” (節行可封), do Bảo Đại ban năm 1927 (dưới thời Phụ chính Đại thần Tôn Thất Hân), trên gối tay cầm quyển kinh. Nhìn chung, không có màu sắc rực rỡ, tất cả hiện lên nét dè dặt, chừng mực, trang nghiêm. Nền tranh màu vàng đất, với nhiều sắc thái, cho chúng ta cảm tưởng đó là một bức tranh đã cũ, cổ kính với thời gian.
Áo của Bà được vẽ với nhiều sắc xanh khác nhau, trên cùng một gam màu, hiện rõ nét sơn dầu, phương pháp Tây phương, ảnh hưởng của hai người thầy của mình là Victor Tardieu và Jean-Pierre Laurens, nhưng bố cục của tranh hoàn toàn có nét Đông phương, theo phong cách tranh thờ.
Trên tranh, chúng ta đọc được :
– Bên phải, phía trên, 家慈近像 – Gia Từ Cận Tượng, viết theo chữ Hán cổ, có nghĩa là “chân dung gần đây của mẹ tôi“. (Cha gọi là “nghiêm” 嚴, mẹ gọi là “từ” 慈)
– Bên trái, phía dưới 南子阮文壽拜畫 – Nam Tử Nguyễn Văn Thọ Bái Họa, nghĩa là “con trai Nguyễn Văn Thọ lạy phục xuống vẽ“.
Lạy phục ở đây theo nghĩa cung kính.
Lẽ ra, “con trai” phải viết là 男子, nhưng ông có biệt hiệu là Nam Sơn (南山), hai chữ 南 và 男 đều đọc là “Nam”, hoặc là ông quen tay viết chữ 南 trong biệt hiệu của mình, hoặc phải hiểu là “con trai hiệu là Nam, tên Nguyễn Văn Thọ, lạy phục xuống vẽ”.
– Bên phải, phía dưới : “Nguyễn Nam Sơn, Hà Nội, 1930“.
– Phía sau lưng, trên thanh khung nằm ngang, dán một nhãn bằng giấy, trên đó là những thông tin dành cho triển lãm 1932 do chính tay Victor Tardieu viết.
Trước đó không lâu, Nam Sơn đã gửi một tấm ảnh chụp bức tranh “Chân dung Mẹ tôi” cho thầy Jean-Pierre Laurens của mình tại Paris để xin ý kiến. Ngày 29/6/1931, ông nhận được những lời phê bình như sau sau :
“Trong thư vừa rồi anh bày tỏ lòng biết ơn đối với tôi về những thành công có được. Hãy tin rằng, anh không có bổn phận gì về sự giáo dục của tôi, chính tác phẩm của anh tự nó đã biểu lộ giá trị. Hãy tiếp tục sáng tác như anh vẫn làm, với cùng một ý chí, và với sự khiêm tốn chu đáo của anh mà tôi vẫn biết… Tác phẩm của anh đã gây cho tôi một ấn tượng tuyệt vời. Trong tranh, từ trang phục và phong thái đặc biệt của con người tại đất nước anh, tôi có cảm giác trong tận cùng tâm hồn anh toát ra một khái niệm mỹ thuật nghiêm trang và trầm lắng. Điều quan trọng là anh nên luôn giữ vững phong cách thể hiện này và không bao giờ đánh mất những điều đã làm nên sự vĩ đại trong nền Nghệ thuật của dân tộc mình. Hình ảnh mà anh gửi cho tôi là một biểu hiện tuyệt vời chứng minh cho điều ấy. Tôi đã chăm chú quan sát người phụ nữ này và mỗi ngày tôi lắng sâu hơn vào đường nét đơn giản của phong cách sáng tác. Có rất nhiều thứ để học ở đây. Biết trầm tư mặc tưởng về một tác phẩm như vậy, thật là…” [2]
Than ôi, cái chết đột ngột đã cướp đi sinh mệnh của viện sĩ Jean-Pierre Laurens trước khi ông có thể đến Salon 1932 để chiêm ngưỡng bức tranh sơn dầu của người học trò. Nhưng sứ mệnh này đã được vợ ông thực hành, và đây là những cảm nhận của bà thể hiện trong bức thư gửi Nam Sơn :
“… Tôi đã xem bức chân dung bà Mẹ của anh. Đó là một tác phẩm tuyệt đẹp, chắc chắn sẽ đem lại sự hài lòng lớn cho người chồng thân yêu của tôi. Bức tranh gây ấn tượng bởi vẻ bề ngoài uy nghiêm, sự quý phái của các hình khối, màu sắc cân đối rõ rệt. Đó là một tác phẩm nghệ thuật. Tôi cầu mong anh tiếp tục sáng tác theo phong cách này để tiếp tục tôn vinh người Thầy của mình… ” [3]
Nên biết rằng những lời tán thưởng diễm lệ này đến từ một người chuyên môn và sành điệu, bởi vì bà Yvonne Diéterle là một nhà điêu khắc tài năng. [4]
Gần đây, Nicolas Henri-Trịnh Đức đã có dự định trình Luận án Thạc sĩ với nhan đề “Những biến đổi trong nghệ thuật chân dung Việt Nam, 1874-1976” [5], đã có những phân tích rất thú vị về bức “Chân dung Mẹ tôi” của Nguyễn Nam Sơn, xứng đáng để chúng ta ghi nhận :
[…] Chân dung vẽ bà Nguyễn Thị Lân được diễn tả trang trọng và mạnh mẽ. Trong tranh chúng ta thấy cuốn kinh được bà cầm bằng hai tay, nhẹ nhàng đặt trên đầu gối. Các ngón tay thể hiện một cách thần tình, tinh tế len vào giữa những trang sách. Song song với biểu hiện trầm tư của khuôn mặt, cuốn sách chứng minh khoảnh khắc thiền định mà bà Nguyễn Thị Lân đang trải qua. Hình ảnh này dường như muốn cho chúng ta hiểu rằng trong khi đang đọc dở dang, bà đã khép kinh sách giữa những ngón tay, để mặc tưởng về một vài đạo lý mà bà vừa cảm nhận. […] Bà Nguyễn Thị Lân mặc một chiếc áo tràng với tay rộng, cổ áo chéo trên ngực. Cuốn kinh, chuỗi tràng hạt, mũ đội đầu, áo tràng hòa hợp với nhau và tạo thành một tổng thể mạch lạc. Chân dung vẽ bà là một tuyên ngôn dứt khoát, ca tụng một người phụ nữ sùng đạo và đáng kính. [6] […] Tuy nhiên, nói một cách nghiêm túc đây không phải là một bức chân dung dùng để thờ, mà nó được sáng tác vì một mục đích hoàn toàn khác. Nam Sơn đã vẽ bức chân dung này để trưng bày ở phía bên kia quả địa cầu, tại Pháp, nơi mà tranh phải chứng minh tài năng và chất lượng đào tạo của tác giả. Đây là một tác phẩm nghệ thuật theo định nghĩa của phương Tây. Nam Sơn không thực hiện cho việc thờ cúng gia đình, mà cho sự quảng bá nghệ thuật của Trường Mỹ thuật Hà Nội. [7]
“Chân dung mẹ tôi” đã tham gia Triển lãm Thuộc địa Paris 1931, theo “báo cáo tham gia triển lãm” của Victor Tardieu :
“Trong số các tác phẩm hội họa, chúng tôi sẽ nói đến trước hết bức Chân dung Mẹ tôi của Nguyễn Nam Sơn, học trò đầu tiên của người sáng lập Trường, trước đó là Trợ lý và hiện là Giáo sư của Trường“. [8]
Tác phẩm của Nguyễn Nam Sơn đã gây tiếng vang trên báo chí như sau.
– Trong báo Le Temps, ghi nhận những lời phê bình của Léandre Vaillat :
“Chúng ta hãy chú ý đến bức tranh tuyệt đẹp “Chân dung Mẹ tôi” của Nguyễn Nam Sơn, học trò thứ nhất của Tardieu, người đã hoàn thành việc học (hội họa) tại Paris. Trở về đất nước của mình, ông là trung gian giữa giáo sư và sinh viên, đã được giao phó sứ mệnh phụ trách việc giảng dạy khóa dự bị (tại trường Mỹ thuật Đông Dương)“. [9]
– Bán nguyệt San L’Art vivant :
“Các bức tranh hội họa phải chăng đã xứng đáng là những tác phẩm bậc thầy, như bức “Chân dung Mẹ Tôi” của Nguyễn Nam Sơn, tràn đầy sự trầm lắng và nghiêm trang“. [10]
Sau khi trưng bày tại Triển lãm Thuộc địa Paris 1931, “Chân dung mẹ tôi“, tham dự triển lãm tại Salon Hội Nghệ sĩ Pháp năm 1932 [11], trưng bày tại sảnh XXV tại Đại Cung Điện, được phân loại theo mục “Hội họa”, dưới số hiệu 1804 trong lưu trữ của Hội Nghệ sĩ Pháp, in trong vựng tập “Salon 1932“, trang 90, và minh họa trên trang 86.
Tác phẩm của Nguyễn Nam Sơn tại triển lãm Salon 1932 được nhiều báo chí nhắc đến.
– Báo Comoedia, số ra ngày 04/3/01932 đã đăng ảnh chụp “Chân dung mẹ tôi” lên trang nhất, với một bài viết của Yvanhoé Rambosson ngợi ca :
“Tôi không ngần ngại tuyên bố rằng Nam Sơn là một nghệ sĩ có giá trị chắc chắn. Bức chân dung của mẹ ông trong trang phục nghi lễ có độ chính xác về sắc màu và sức truyền cảm cao quý“. [12]
– Báo Le Matin derniers télégrame de la nuit đưa tin :
“Sảnh XXV, Nguyễn Nam Sơn, cái tên bắt đầu được biết đến tại Salon, với Chân dung Mẹ tôi, đường nét vững chắc, màu sắc trầm trọng, phong cách nghi thức tôn giáo, một tác phẩm xuất sắc được sáng tác từ trường Mỹ thuật Đông Dương“. [13]
– Báo Le Temps, Thiébault Sisson viết : “Người kinh Bắc Nguyễn Nam Sơn diễn tả Chân dung Mẹ tôi theo phong cách của các họa sĩ Nhật Bản và Trung Quốc, với một chân tình của lòng hiếu thảo tinh tế và cao nhã“. [14]
Dưới sự chủ tọa của họa sĩ Denis Etcheverry, hội đồng giám khảo Salon 1932 đã họp mặt ngày 13/5/1932, “Chân dung mẹ tôi” xướng danh Huy chương Bạc [15].
Đồng sáng lập trường Mỹ Thuật Đông Dương, tuy nhiên tác phẩm của Nam Sơn rất hiếm hoi, thuộc về các sáng tác được truy tìm gay gắt trong giới thưởng ngoạn cũng như các nhà sưu tập. Họ đều bảo nhau, để được một bộ sưu tập tranh Đông Dương hoàn hảo, bắt buộc ít nhất phải có một bức tranh của Nam Sơn !
Tác phẩm đặc sắc, trên quan điểm kỹ thuật cũng như phương diện lịch sử hội họa Việt Nam, “Chân dung mẹ tôi” xứng đáng được hiện diện trong những bộ sưu tập hoặc bảo tàng lớn nhất trên thế giới.
Nhà nghiên cứu mỹ thuật NGÔ Kim-Khôi